Þegar skýrsla stjórnvalda staðfestir brotakennt kerfi, en hvað svo?
Við fyrstu yfirferð á skýrslunni Samþætt þjónusta við börn með vímuefnavanda blasir við skýr mynd. Hér er viðurkennt að þjónustan hafi verið brotakennd, ábyrgðin óljós og skortur á sérhæfðum úrræðum raunverulegur. Við ætlum að fyljgast vel með og fyljga þessu eftir.
Þetta er ekki skýrsla um allan vandann
Það skiptir máli að lesa þessa skýrslu rétt. Hún fjallar ekki um alla umræðu um neyslu barna og ungmenna. Hún afmarkast við börn undir átján ára aldri sem glíma við þyngsta vandann, þar sem vímuefnanotkun er orðin skaðleg og reglubundin eða samræmist viðmiðum um vímuefnamisnotkun eða vímuefnaröskun. Sérstök áhersla er lögð á börn sem þurfa endurtekið á vistun í meðferðarúrræði að halda. Verkefni starfshópsins náði ekki til forvarna, fræðslu eða úrræða fyrir börn á fyrstu stigum tilrauna eða áhættunotkunar, nema að því marki sem það tengist samfellu í þjónustu fyrir þyngsta hópinn.
Skýrslan viðurkennir það sem lengi hefur verið gagnrýnt
Strax í inngangi er sagt að málefni barna séu enn dreifð víða um stjórnkerfið, að núverandi kerfi hafi sætt gagnrýni fyrir að mynda ekki eina heild gagnvart málsaðilum, að skort hafi verið á fjölbreyttum meðferðarúrræðum og endurhæfingu og að samhæfingu milli ráðuneyta og stofnana hafi skort. Þar segir líka að stjórnsýsluleg ábyrgð á skipulagi, sérstaklega hvað varðar aðkomu heilbrigðisþjónustu, hafi verið óskýr. Þetta eru ekki orð aðstandenda eða fjölmiðla. Þetta stendur í skýrslunni sjálfri sem eru framför.
Í greiningu á núverandi stöðu er orðalagið enn skýrara. Þar segir að þjónustan sé að verulegu leyti brotakennd eins og hún birtist notendum hennar og fjölskyldum þeirra. Skýrslan telur upp helstu áskoranir með beinum hætti. Ábyrgð og verkaskipting milli kerfa sé ekki nægilega skýr. Samhæfing milli barnaverndar, heilbrigðisþjónustu og félagsþjónustu sé takmörkuð. Samfella í meðferð, endurhæfingu og eftirfylgd sé ekki nægilega tryggð. Skortur sé á sérhæfðum úrræðum fyrir börn með samsettan geð og vímuefnavanda. Og lagalegur grundvöllur fyrir aðkomu heilbrigðisþjónustu að vistunarúrræðum barnaverndaryfirvalda hafi verið óskýr. Við fyrstu yfirferð er erfitt að lesa þetta öðruvísi en svo að margt af því sem lengi hefur verið gagnrýnt fái hér beina stoð úr opinberri greiningu stjórnvalda.
Tölurnar draga upp þunga mynd
Tölurnar í skýrslunni gefa þessari gagnrýni aukið vægi. Á tímabilinu frá janúar 2022 til nóvember 2025 nýttu alls 441 barn sér meðferðarúrræði á vegum Barna og fjölskyldustofu. Flest þeirra fengu MST meðferð. Alls fóru 89 börn í grunn eða framhaldsmeðferð á meðferðarheimili. Af þeim fóru 39 prósent í tvær eða þrjár meðferðir. Skýrslan segir sjálf að þetta bendi til þess að verulegur hluti hópsins sé með endurtekna og flókna þjónustuþörf.
Sama gildir um neyðarvistunina. Á sama tímabili komu alls 193 börn í neyðarvistun á Stuðlum. Meðalfjöldi vistana var fjórar og fjöldinn fór hjá einu barni upp í 31. Tæpur helmingur barnanna var vistaður einu sinni, en rúmur helmingur kom tvisvar eða oftar. Skýrslan orðar ekki stóra pólitíska niðurstöðu út frá þessu, en tölurnar sýna svart á hvítu að um er að ræða hóp sem kemur aftur og aftur inn í kerfið. Það eitt kallar á spurningu um hvort veikasti hlekkurinn sé ekki samfellan sjálf.
Heilbrigðisþjónustan virðist hafa setið á óskýrum mörkum
Eitt það mikilvægasta í skýrslunni er hvernig hún lýsir stöðu heilbrigðisþjónustunnar innan þessa málaflokks. Þar er annars vegar sagt að stjórnsýsluleg ábyrgð á skipulagi hafi verið óskýr, sérstaklega hvað varðar aðkomu heilbrigðisþjónustu, og hins vegar að lagalegur grundvöllur fyrir aðkomu heilbrigðisþjónustu að vistunarúrræðum barnaverndaryfirvalda hafi verið óskýr. Auk þess segir skýrslan að börn eigi ekki að falla milli kerfa vegna óljósrar verkaskiptingar eða óvissrar lagastoðar. Þegar opinber skýrsla orðar þetta svona er verið að lýsa kerfisvanda, ekki misskilningi í einstökum málum.
Eftirlitið fær þungan dóm
Skýrslan fer líka yfir eftirlit með meðferðarúrræðum og rannsókn alvarlegra atvika. Þar segir að eftirlit með meðferðarúrræðum hafi sætt opinberri gagnrýni á undanförnum árum. Hún segir jafnframt að framkvæmd samkvæmt gildandi lögum um Gæða og eftirlitsstofnun velferðarmála samræmist ekki að öllu leyti rétti stjórnenda, starfsmanna og annarra málsaðila til að taka þátt í meðferð stjórnsýslumáls án þess að fella á sig sök í mögulegu framhaldsmáli. Niðurstaðan þar er skýr. Þörf sé á skýrri og samræmdri umgjörð um rannsókn alvarlegra atvika. Þetta er alvarlegt mat í málaflokki sem snýr að börnum í mjög viðkvæmri stöðu.
Tillögurnar segja sitt um stöðuna
Tillögurnar í skýrslunni sýna líka hversu djúpt vandinn liggur. Þar er lögð áhersla á að formfesta og tryggja samþætta og stigskipta þjónustu á mörkum barnaverndar, félagsþjónustu og heilbrigðisþjónustu. Skýrslan segir að skýr verkaskipting, ábyrgð og samræmd markmið þurfi að liggja þar til grundvallar. Hún segir jafnframt að tillögurnar miði meðal annars að því að styrkja lagalegan grundvöll fyrir aðkomu heilbrigðisþjónustu, skýra ábyrgð, styrkja samfellu og samþættingu í þjónustu og bæta samhæfingu og samvinnu milli kerfa.
Samhliða þessu segir skýrslan að frumvarp að nýrri heildarlöggjöf um barnavernd hafi ekki verið lagt fram á Alþingi 30. janúar 2026 eins og áætlað hafði verið, þótt til standi að leggja það fram á yfirstandandi þingi. Starfshópurinn telur afar brýnt að frumvarpið nái fram að ganga svo fyrirkomulag þjónustu heilbrigðiskerfisins innan vistunar og meðferðarúrræða ríkisins verði skýrt í lögum. Það þarf því að hafa í huga að hér er verið að kynna tillögur og viðurkenna vanda, ekki að lýsa kerfi sem þegar hefur verið lagað.
Það sem stendur eftir við fyrstu yfirferð
Við fyrstu yfirferð er erfitt að lesa þessa skýrslu öðruvísi en svo að hún staðfesti margt af því sem lengi hefur verið gagnrýnt. Kerfið hefur ekki verið nægilega samfellt. Ábyrgðin hefur ekki verið nægilega skýr. Samhæfingin hefur ekki verið nægilega sterk. Og börn með þyngstan og mest samsettan vanda virðast hafa setið uppi með afleiðingarnar. Það er kjarni málsins samkvæmt þessari skýrslu.
Við ætlum að lesa þessa skýrslu betur og ræða hana nánar í næsta þætti. Ekki til að endursegja skjalið eitt og sér, heldur til að fara ofan í það hvað er raunverulega verið að viðurkenna, hvað er enn óljóst og hvaða spurningar þarf nú að leggja beint fyrir ráðuneyti, stofnanir og þá sem bera ábyrgð.
Skýrsla Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar (HMS) vegna rannsóknar á brunanum á Stuðlum
Í lokin er líka rétt að benda á að skýrsla Húsnæðis og mannvirkjastofnunar vegna rannsóknar á brunanum á Stuðlum í október 2024 birtist mjög fljótlega.
Í þeim bruna lést Geir Arnar Jacobsen, sonur Jóns K. Jacobsen sem er með mér í Týndu Strákunum.
Þeirri skýrslu munum við fylgja fast eftir og þar verður ekkert gefið eftir. Þegar hún kemur fram verður farið ofan í hana af fullri alvöru, spurningarnar lagðar beint fram og ábyrgðin ekki látin hverfa í enn eitt ferlið.
